D-STR-04 · Veri, AI ve İnsan Gözetimli İşletim Modeli

1. İş değeri, süreç seçimi ve yetki sınırı

AI işletim modeli “hangi model kullanılacak?” sorusuyla başlamaz. Önce müşteri ve operasyon için değer üreten iş, bugünkü hata ve bekleme maliyeti, insan muhakemesinin zorunlu olduğu nokta ve işin hukuki sınırı belirlenir. D-STR-02’deki seçime hizmet etmeyen kullanım senaryosu teknik olarak mümkün olsa da portföye alınmaz. Süreç, Business / kurallar / ürün-operasyon katmanlarında ayrı sahiplerle haritalanır.

Yapay zekâya devredilebilecek işler veri toplama, sınıflama, taslak oluşturma ve sınırlı düşük etkili yürütme olarak ayrılır. Para hareketi, kritik sözleşme, istihdam veya klinik güvenlik kararı gibi yüksek etkili adımlar, belirlenen yetkili insan ve bağımsız kontrol olmadan otomatik tamamlanmaz. Yetki sınırı karar anında, yalnız kullanıcı arayüzünde değil sistemin işlem katmanında uygulanır.

2. Veri sözlüğü, kalite ve SSOT

Her veri nesnesi için tek kanonik tanım, iş sahibi, kayıt sistemi, güncelleme sıklığı, kalite kuralı, saklama süresi ve erişim sınıfı yazılır. Müşteri, teklif, sözleşme, hizmet görevi ve fatura kimlikleri arası eşleme test edilir. Birden fazla kaynak varsa “tekil doğruluk” yalnız bir veritabanı satın almak değildir; alanın hangi sistemde yetkili olduğunun kararıdır. Çelişen kaynaklar saklanır ve mutabakat kuralı açıklanır.

RAG için içerik sürümü, belge sahibi, yürürlük tarihi, erişim etiketi ve geri çağırma kapsamı indeksle birlikte taşınır. Kullanımdan kaldırılmış SOP, aktif karar dayanağı olarak gösterilmez. Vektör arama yetki kontrolünü geçmeden çalışmaz; kaynak belgeye erişim yoksa özet de verilmez. PII ve ticari sırlar erişim ihtiyacına göre sınırlandırılır. “Özel RAG” tek başına verinin model sağlayıcısına hiç aktarılmadığına dair garanti değildir; hizmet sözleşmesi, veri akışı ve günlükler ayrı incelenir.

3. Ajan iş akışı ve P.U.R. tasarımı

 | Adım | Ajanın işi | Sistem kontrolü | Kanıt
 | Plan | Talebi sınıflandırır, gerekli veriyi ve SOP sürümünü önerir | Kapsam/rol kontrolü ve izinli araç listesi | Plan kimliği, kaynaklar
 | Execute | Yalnız izinli API ile öneri veya düşük etkili işlem yapar | Limit, insan onayı, idempotency ve zaman aşımı | İşlem kimliği, onay ve sonuç
 | Report | Gerçek sonucu ve sapmayı özetler | Kaynağa bağ, bağımsız örneklem denetimi | Denetim izi, hata ve geri alma

Orkestratör yalnız görevi dağıtır; alt ajanların yetkisini genişletemez. Her aracın girdisi şema doğrulamasından geçer; ajan, kullanıcı istemiyle RACI limitlerini değiştiremez. Çoklu ajan iletişimi serbest metin yerine görev kimliği, yetki bağlamı, girdinin sürümü ve beklenen çıktı şemasıyla kayda alınır.

4. Güvenlik, test ve çalışma sınırları

Asgari kontrol seti: hizmet kimliği, en az yetki, işlem başına yetkilendirme, ortam ayrımı, gizli anahtar yönetimi, oran sınırlama, kötüye kullanım izleme, prompt injection testi, veri sızıntısı testi, kill switch ve geri alma planı. Model yanıtı sistem kaydı değildir; ERP/BPM sonucu ve denetim izi gerçek işlem kanıtıdır. Yetki reddi, kaynak yokluğu veya model belirsizliği “sessiz başarı” olarak işaretlenmez.

Test paketi sıradan istek, çelişkili SOP, eski belge sürümü, yetkisiz kullanıcı, hatalı API yanıtı, tekrarlanan işlem, dış kaynakta zararlı talimat ve insan onay gecikmesini içerir. Yüksek etkili işlerde güvenli başarısızlık, otomatik devamdan üstündür. Geri alma testi uygulanmadan geniş ölçekli yayılım onaylanmaz.

5. Temsili teklif akışı

Varsayımsal B2B şirketinde müşteri talebi CRM’ye girer. Satış ajanı ilgili ürün ve aktif fiyat politikasını getirir; taslak teklif hazırlar. Finans ajanı tahsilat ve marj sınırını hesaplar; SOP ajanı istisna gerekip gerekmediğini kontrol eder. Orkestratör çıktıların uyuşmazlığını işaretler, fakat sözleşmeyi kendisi imzalamaz. İskonto eşiği aşılırsa teklif yetkili insanın onay kuyruğunda kalır. Sonraki sistem kaydı onaylayan rol, zaman ve teklif sürümünü taşır.

İlk pilotta ajanlar yalnız öneri üretir. Doğru teklif oranı, hazırlama süresi, kullanıcı düzeltmesi ve yetki ihlali girişimi ölçülür. Değer sağlanırsa sınırlı yürütmeye aşamalı geçilir; “%100 otonomi” başlangıç varsayımı değildir.

6. RACI ve tedarikçi sınırı

A: İş süreci sahibi, müşteri sonucundan ve izinli eylem sınırından hesap verir. R: Ürün/teknoloji takımı akışı kurar; operasyon ekibi pilotu yürütür. C: CISO, hukuk, veri sahibi ve iç kontrol tasarımı inceler. I: İcra kurulu ve etkilenen çalışanlar. Model sağlayıcı, şirket adına onay makamı değildir. Üreten ekip kendi kontrol testini tek başına kabul etmez.

Dış hizmetler için veri işleme amacı, alt işleyenler, veri konumu, saklama, model iyileştirme kullanımı, taşınabilirlik ve çıkış planı sözleşmede doğrulanır. “Bulut üzerinde” ifadesi tek başına yasal veya teknik uygunluk kanıtı sayılmaz.

7. Kabul ölçütleri ve izleme

Ölçüm dosyası baz ve pilot için aynı tanımı kullanır: talep başına işleme süresi, doğru çıktı / örneklenen çıktı, insan müdahalesi oranı, kritik hata sayısı, geri alma süresi, birim işlem maliyeti ve kaynak veri kapsama oranı. Bir kritik yetki ihlali dahi genel doğruluk puanıyla dengelenmez; pilot durdurma kuralı işletilir. Sonuçlar örneklem, dönem, dışlamalar ve doğrulayan kişiyle sunulur.

8. Devredilecek tasarım paketi

Süreç haritası, veri sözlüğü, aktif SOP listesi, araç izinleri, insan onay noktaları, test senaryoları, olay müdahale akışı, geri alma kılavuzu, maliyet varsayımları ve karar kaydı tek sürümlü paket oluşturur. AI süreç kartı doldurulur; kabul edilen akış kontrollü pilot protokolüne devredilir.